NCERT Solutions Class 8 Maths Chapter 3: A Story of Numbers (Hinglish)
Ganita Prakash, Grade 8 Part 1 ke Chapter 3, A Story of Numbers, ke chapter ke andar ke sawalon aur saare nau Figure it Out ke jawaab. Page numbers book ke hisaab se hain (pages 48–81). Kai sawal tumse kuch naya banaane ko kehte hain, to doosre jawaab bhi sahi ho sakte hain; hamare jawaab udaaharan hain. Chhote notes: Chapter 3 ke notes.
Reema ke sawal (pages 48–49)
Insaan kab se gin raha hai? Kam se kam Stone Age se. 20,000 saal se zyada purani haddiyon par tally marks lagte hain.
Unhe kya ginna padta tha? Apna khaana, jaanwar, vyapaar ka saamaan aur pooja mein chadhaave. Wo din bhi ginte the, taaki pata rahe ki amaavasya, poornima ya naya mausam kab aayega.
Mesopotamia ke log 20, 50 aur 100 kaise likhte? Unke baad wale base-60 ankon mein 20 = do kone wale wedge (do 10) aur 50 = paanch kone wale wedge. 100 = 1 × 60 + 40, isliye 60s ki jagah ek khada wedge aur phir 1s ki jagah chaar kone wale wedge.
Aaj ke roop mein sankhyaayein kab se likhi jaa rahi hain? 0 se 9 tak ke ank lagbhag 2000 saal pehle Bharat mein bane. Saare das ankon wala, 0 ko bindu ki tarah dikhaata pehla gyaat lekh Bakhshali manuscript (lagbhag 3rd century CE) hai.
Ginti ka tareeka (pages 51–54)
Math Talk: lakdiyon se Q2 aur Q3. Apni aur padosi, dono ki har gaay ke liye ek lakdi rakho. Apni lakdiyaan unki lakdiyon se ek-ek karke jodo. Hamari pehle khatam hon to hamari gaayein kam hain (Q2). Padosi ki har bachi lakdi ek aur gaay ke barabar hai jo hamein chahiye (Q3).
Tumhari bhasha ke akshar kitni sankhyaon ko naam de sakte hain? Jitne uski varnmala mein akshar hain: angrezi ke liye 26. Apni bhasha ke akshar gino. Hindi mein angrezi se zyada akshar hain, par har varnmala kahin khatam hoti hai, isliye ye tareeka kahin na kahin ruk jaata hai.
20 ke aage likhe chinh kaise badhaayein? Pattern chalaate raho: XXI, XXII, …, XXIX, 30 ke liye XXX, phir XXXI, … Lekin chhota rakhne ke liye beech-beech mein naye akshar chahiye: 50 ke liye L, 100 ke liye C, 500 ke liye D aur 1000 ke liye M. Inke bina 100 = das X ek line mein.
Figure it Out (page 54)
1. Sirf lakdiyon se:
- Jod: dono dher ek saath rakh do. Wahi dher jod hai.
- Ghataana: chhote dher ki lakdiyaan bade dher se ek-ek karke jodo aur jode hata do. Bachi hui lakdiyaan farak hain.
- Guna (A × B): B ki har lakdi ke liye A ki ek copy ek-ek milaan se bichhao. Saari copies saath rakh do.
- Bhaag (A ÷ B): A mein se baar-baar B se ek-ek milne wala group nikaalo, aur har nikaale group ke liye ek lakdi alag rakho. Alag rakhi lakdiyaan bhaagphal hain; A ki bachi lakdiyaan, jo poora group nahi bana sakti, shesh hain.
2. Ek achha tareeka: a se z = 1 se 26, phir do aksharon ki strings dictionary ke kram mein, aa (27), ab (28), …, az (52), ba (53), …, zz (702), phir teen akshar, aaa (703), aur aage. Har sankhya ko theek ek string milti hai, isliye ye kabhi khatam nahi hoti. Extra: spreadsheet programs apne columns bhi aise hi naam dete hain (A se Z, phir AA, AB, …). Ek seedha tareeka, 27 se 52 ke liye aa, bb, …, zz aur phir aaa, bbb, …, bhi chalega, par strings jaldi lambi ho jaati hain.
3. Tay kram wali koi bhi paddhati chalegi. Udaaharan: 1 ke liye bindu, 5 binduon ke group ke liye line, aur 5 lines ke group (25) ke liye varg. Tab 38 = 25 + 5 + 5 + 3 = ek varg, 2 line aur 3 bindu.
Kuch shuruaati sankhya paddhatiyan (pages 54–58)
Gumulgal ke naam kaise bante hain? Har naam mein ukasar (2) jitni baar chahiye utni baar aata hai, aur odd sankhya ke liye ant mein urapon (1) judta hai: 3 = 2 + 1 = ukasar-urapon, 5 = 2 + 2 + 1 = ukasar-ukasar-urapon, 6 = 2 + 2 + 2 = ukasar-ukasar-ukasar.
Jhatpat ginti: kitne bade group ek nazar mein dikhte hain? Chhote group, jaise 1 kutta, 2 murgiyaan, 3 pyramid ya 4 gudiyaan, ek nazar mein dikh jaate hain. Bade group, jaise pencil, seb, angoor ya seedhiyaan, ginne ya group banaane padte hain. Zyaadatar logon ki seema lagbhag 4 hai.
Math Talk: sirf ek size ke groups mein ginna. Badi sankhyaon ke liye group chinh ki phir bhi bahut copies chahiye, isliye ank lambe aur padhne, jaanchne ya tulna karne mein mushkil ho jaate hain. Sirf 5-5 mein, 1345 = 269 × 5, yaani 5 wale chinh ki 269 copies. Iska ilaaj hai groups ke bhi group banaana, jisse landmark sankhyaayein aati hain.
Roman ank (pages 58–60)
Figure it Out (page 59)
1. (i) 1222 = 1000 + 100 + 100 + 10 + 10 + 1 + 1 = MCCXXII. (ii) 2999 = 1000 + 1000 + 900 + 90 + 9 = MMCMXCIX, ek-kam wale jode CM = 900, XC = 90 aur IX = 9 lekar. Sirf grouping se ye MMDCCCCLXXXXVIIII hai. (iii) 302 = 100 + 100 + 100 + 1 + 1 = CCCII. (iv) 715 = 500 + 100 + 100 + 10 + 5 = DCCXV.
Udaaharan (b): LXXXVII + LXXVIII. Akshar gino: L 2, X 5, V 2, I 5. Paanch I ka ek V, to V 3 hue. Do V ka ek X, ek V bacha, to X 6 hue. Paanch X ka ek L, ek X bacha, to L 3 hue. Do L ka ek C, ek L bacha. Jod CLXV hai (87 + 78 = 165).
Try This: Roman ankon ka guna. Hamare ankon mein badle bina, ek sankhya ke har akshar ko doosri ke har akshar se guna karo (distributive law), aksharon ke guna ki ek table se, phir jodo aur regroup karo. Landmark jodon ke liye:
- V × L = 250 = CCL.
- L × D = 25,000. M se bada koi akshar nahi, isliye ye 25 M ek line mein hai.
- V × D = 2500 = MMD.
- VII × IX: VII = V + I + I, isliye VII × IX = (V × IX) + (I × IX) + (I × IX) = XLV + IX + IX = LXIII (63).
Daredevil contest: CCXXXI × MDCCCLII. Ye 231 × 1852 = 4,27,812 hai. M sabse bada akshar ho to isme 427 M aur phir DCCCXII chahiye, saikdon aksharon lamba ank. Koi hairaani nahi ki log abacus pasand karte the.
Figure it Out (pages 60–61)
1. Sambhav kaaran: ginti ka naam ye bhi bata sakta hai ki kis tarah ki cheez gini ja rahi hai (log, naav, lambi ya gol cheezein); kuch cheezein hamesha jodi ya gaddi mein gini jaati hain; aur vyapaar ya parampara ne alag saamaan ke liye alag ginti-shabd tay kar diye honge. Hum bhi aisa karte hain jab joote ki jodi ya kelon ka darjan khareedte hain.
2. Har sankhya ko ukasar aur zyada se zyada ek urapon ke roop mein likho.
- Jod: dono strings jodo; do urapon mil kar ek ukasar.
- Ghataana: dono strings se barabar shabd kaato (zaroorat ho to ek ukasar ko urapon-urapon mein todo); jo bacha wahi jawaab.
- Guna: pehli string ko doosri ke har urapon ke barabar ek baar likho (har ukasar ke liye do baar, urapon ke liye ek baar), phir jodo aur regroup karo.
- Bhaag: doosri string ko pehli mein se baar-baar nikaalo; kitni baar nikli, wo ukasar aur urapon mein likha jawaab hai.
(i) (4 ukasar + urapon) + (3 ukasar + urapon) = 7 ukasar + 2 urapon = ukasar 8 baar (16). (ii) (4 ukasar + urapon) − (3 ukasar) = ukasar-urapon (3). (iii) ukasar-ukasar = 4 urapon ke barabar, isliye pehli string 4 baar likho: 16 ukasar + 4 urapon = ukasar 18 baar (36). (iv) 8 ukasar mein se ukasar-ukasar 4 baar nikalta hai, isliye jawaab ukasar-ukasar (4).
3. Hamari Hindu sankhya paddhati:
- har sankhya ke liye sirf das chinh, 0 se 9, use karti hai, jabki Roman ankon ko aur-aur akshar chahiye;
- ka ek hi tay base, 10, hai, isliye ek jagah ke das hamesha agli jagah ka ek banaate hain, jabki Roman group size badalta rehta hai (×5, ×2);
- sthaniya maan use karti hai, isliye ank chhote hain: 3888 sirf 4 ank hai par MMMDCCCLXXXVIII 15 akshar;
- mein 0 ank bhi hai aur sankhya bhi, isliye koi ank do tarah nahi padha ja sakta;
- se +, −, × aur ÷ ke seedhe likhit tareeke bante hain, jabki Roman hisaab ke liye abacus chahiye tha.
4. Page 54 wali apni paddhati sudhaaro: groups ke groups ko apne chinh do (landmark sankhyaayein), taaki badi sankhyaayein chhoti rahein. Aur behtar: har landmark ko pichhle ka utna hi guna rakho.
Egyptian sankhya paddhati (pages 61–62)
Egyptian chinhon ko hum shakal se naam dete hain: lakeer (1), mehraab (10), kundli (100), kamal (1000), ungli (10,000), tadpole (1,00,000) aur haath uthaaye aakriti (10,00,000).
Figure it Out (page 62)
1.
- 10458 = 10,000 + 4 × 100 + 5 × 10 + 8: 1 ungli, 4 kundli, 5 mehraab, 8 lakeeren.
- 1023 = 1000 + 2 × 10 + 3: 1 kamal, 2 mehraab, 3 lakeeren (kundli nahi).
- 2660 = 2 × 1000 + 6 × 100 + 6 × 10: 2 kamal, 6 kundli, 6 mehraab (lakeer nahi).
- 784 = 7 × 100 + 8 × 10 + 4: 7 kundli, 8 mehraab, 4 lakeeren.
- 1111: 1 kamal, 1 kundli, 1 mehraab, 1 lakeer.
- 70707 = 7 × 10,000 + 7 × 100 + 7: 7 ungli, 7 kundli, 7 lakeeren.
2. (i) 2 kundli, 7 mehraab aur 6 lakeeren: 200 + 70 + 6 = 276. (ii) 4 kamal, 3 kundli, 2 mehraab aur 2 lakeeren: 4000 + 300 + 20 + 2 = 4322.
Base-n paddhatiyan (pages 62–63)
Kya 10 ki jagah 5-5 ka group bana sakte hain? Kya 5 ki jagah koi bhi dhanaatmak poorn sankhya chalegi? Haan: 5-5 ke group se landmark 1, 5, 25, 125, … milte hain. 2 ya usse badi koi bhi poorn sankhya chalegi. 1 nahi, kyunki 1 × 1 = 1 aur landmark kabhi nahi badhenge.
Figure it Out (page 63)
Aakritiyaan: trikon (1), varg (5), shatkon (25), gola (125), lehar (625) aur teer (3125).
1. 15 = 3 × 5: 3 varg. 50 = 2 × 25: 2 shatkon. 137 = 125 + 2 × 5 + 2: 1 gola, 2 varg, 2 trikon. 293 = 2 × 125 + 25 + 3 × 5 + 3: 2 gole, 1 shatkon, 3 varg, 3 trikon. 651 = 625 + 25 + 1: 1 lehar, 1 shatkon, 1 trikon.
2. Har counting number likha ja sakta hai: sabse bade fit hone wale landmark se group banao, phir agle se, aur har aakriti zyada se zyada 4 baar. Lekin 0 nahi likha ja sakta, kyunki paddhati mein “kuch nahi” ka koi chinh nahi. (Ye bhinn ya negative sankhyaon ke liye bhi nahi bani thi.)
3. Base 7: 7⁰ = 1, 7¹ = 7, 7² = 49, 7³ = 343, 7⁴ = 2401, … Aam taur par base-n paddhati ke landmark n⁰ = 1, n¹ = n, n², n³, … hain.
Base ke fayde (pages 64–68)
Figure it Out (page 65)
1. (i) Pehla ank 9 kamal, 6 kundli aur 8 lakeeren hai (9608); doosra 5 kundli aur 7 lakeeren (507). Lakeeren: 8 + 7 = 15, yaani 1 mehraab aur 5 lakeeren. Kundli: 6 + 5 = 11, yaani 1 kamal aur 1 kundli. Kamal: 9 + 1 = 10, yaani 1 ungli. Jod: 1 ungli, 1 kundli, 1 mehraab, 5 lakeeren = 10,115. (ii) Pehla 1 kamal aur 8 mehraab hai (1080); doosra 4 mehraab aur 6 lakeeren (46). Mehraab: 8 + 4 = 12, yaani 1 kundli aur 2 mehraab. Jod: 1 kamal, 1 kundli, 2 mehraab, 6 lakeeren = 1126.
2. Pehla 1 gola, 2 shatkon, 1 varg aur 2 trikon hai (182); doosra 3 gole, 1 shatkon, 2 varg aur 2 trikon (412). Ek jaisi aakritiyaan saath rakho: 4 gole, 3 shatkon, 3 varg, 4 trikon = 594. Koi aakriti 5 tak nahi pahunchti, isliye regroup ki zaroorat nahi.
Sawal 1 (page 66): mehraab (10) se guna. (i) mehraab × mehraab = kundli (100). (ii) kundli × mehraab = kamal (1000). (iii) kamal × mehraab = ungli (10⁴). (iv) ungli × mehraab = tadpole (10⁵). Har baar 10 ki power 1 badhti hai, yaani agla landmark.
Sawal 2 (page 66): kundli (10²) se guna. (i) mehraab × kundli = kamal (10³). (ii) kundli × kundli = ungli (10⁴). (iii) kamal × kundli = tadpole (10⁵). (iv) ungli × kundli = haath uthaaye aakriti (10⁶). Power 2 badhti hai, do kadam upar.
Aur guna (page 67). (i) mehraab × tadpole = 10 × 10⁵ = 10⁶ (aakriti). (ii) kundli × kamal = 10² × 10³ = 10⁵ (tadpole). (iii) kamal × kamal = 10³ × 10³ = 10⁶ (aakriti). (iv) ungli × aakriti = 10⁴ × 10⁶ = 10¹⁰. Ye bhi landmark hai, 10 ki ek power, lekin book ke Egyptian chinh 10⁷ par ruk jaate hain, isliye iska koi akela chinh nahi.
Math Talk: kya ye base 5 mein, aur har base mein sach hai? Haan. Base 5 mein landmark 5 ki powers hain, aur 5ᵃ × 5ᵇ = 5ᵃ⁺ᵇ phir 5 ki power hai: varg × shatkon = 5 × 25 = 125, yaani gola. Kisi bhi base n mein nᵃ × nᵇ = nᵃ⁺ᵇ.
Kisi sankhya ko mehraab se guna karne par kya hota hai? Har chinh agla bada chinh ban jaata hai: lakeeren mehraab, mehraab kundli, kundli kamal, aur aage aise hi.
Ab ye guna nikaalo (page 68). (i) (5 kundli, 2 mehraab, 2 lakeeren) × mehraab = 5 kamal, 2 kundli, 2 mehraab: 522 × 10 = 5220. (ii) (1 kamal, 1 mehraab) × mehraab = 1 ungli, 1 kundli: 1010 × 10 = 10,100.
Mehraab se guna ka seedha niyam: har chinh ko ek kadam upar kar do. Hamare ankon mein ye ant mein ek 0 likhne jaisa hai.
Abacus: 2907 + 43 (page 69). Har line ki gotiyaan ikattha karo. Ekai: 7 + 3 = 10, to ye 10 gotiyaan hatao aur dahaai ki line par 1 goti rakho. Dahaai: 4 + 1 = 5, to in 5 gotiyon ki jagah dahaai ki line ke theek upar ek goti rakho. Saikda 9 hi rahega (line par 4 aur upar 1), aur hazaar 2. Takhta dikhaata hai 2950.
Agar kisi line par 10 ya zyada gotiyaan ho jaayein: 10 hatao aur agli oonchi line par 1 goti rakho, bilkul haasil (carry) ki tarah. Phir bhi 5 ya zyada bachein, to unmein se 5 ki jagah line ke upar ek goti rakho.
Figure it Out (pages 69–70)
1. Nahi. Jab bhi koi chinh 10 baar aaye, wo 10 mil kar agla chinh ban jaate hain, isliye saadharan tareeke se likhne par koi chinh 9 se zyada baar nahi aata. Dikkat sirf sabse bade chinh ke aage hai: chinh sirf 10⁷ tak hon to 10⁸ jaisi sankhya ke liye das 10⁷-chinh chahiye. Yahi Egyptian paddhati ki kamzori hai.
2. Ek sambhav base-4 paddhati: 1 ke liye bindu, 4 ke liye danda, 16 ke liye chhalla (aur zaroorat ho to 64 ke liye taara). Tab 1 se 16: 1 •, 2 ••, 3 •••, 4 |, 5 |•, 6 |••, 7 |•••, 8 ||, 9 ||•, 10 ||••, 11 ||•••, 12 |||, 13 |||•, 14 |||••, 15 |||•••, 16 ○.
3. Har aakriti ko agli badi aakriti se badal do: trikon ko varg, varg ko shatkon, shatkon ko gola, gole ko lehar aur lehar ko teer. Ye isliye chalta hai kyunki 5 × 5ᵃ = 5ᵃ⁺¹. Jaise 2 varg aur 1 trikon (11) × 5 = 2 shatkon aur 1 varg (55).
Mesopotamia ki sankhya paddhati (pages 70–74)
Figure it Out (page 73)
1. Groups baayein se daayein 3600s, 60s aur 1s ke liye likho, khaali jagah ke liye gap: (i) 63 = 1 × 60 + 3: ek khada wedge, phir teen khade wedge. (ii) 132 = 2 × 60 + 12: do khade wedge, phir ek kone wala wedge aur do khade wedge. (iii) 200 = 3 × 60 + 20: teen khade wedge, phir do kone wale wedge. (iv) 60 = 1 × 60 + 0: ek khada wedge aur uske baad khaali jagah, jo bilkul 1 jaisa dikhta hai. (v) 3605 = 1 × 3600 + 0 × 60 + 5: ek khada wedge, khaali jagah, phir paanch khade wedge.
3600 kaise likhenge? 3600 = 1 × 60², isliye ye phir se ek akela khada wedge hai, ab uske baad do khaali jagahein. Yaani 1, 60 aur 3600 teeno ek jaise dikhte hain, aur sirf gap, jise ek jaisa rakhna mushkil tha, inhe alag bata sakta tha.
Maya sankhya paddhati (pages 74–76)
77, 100, 361 aur 721 likho (page 76). Landmark 1, 20 aur 360 hain. Bindu 1, patti 5 aur seep 0 hai, aur 1s ki jagah sabse neeche hai. (i) 77 = 3 × 20 + 17: upar 3 bindu; neeche 3 pattiyaan aur 2 bindu. (ii) 100 = 5 × 20 + 0: upar 1 patti; neeche seep. (iii) 361 = 1 × 360 + 0 × 20 + 1: bindu, seep, bindu (upar se neeche). (iv) 721 = 2 × 360 + 0 × 20 + 1: 2 bindu, seep, bindu (upar se neeche).
Chinese aur Hindu sankhya paddhati (pages 76–79)
Hindu sankhya paddhati ke landmark kya hain, aur kya ye sthaniya maan use karti hai? Iske landmark 10 ki powers hain: 1, 10, 10², 10³, … Ye sthaniya maan paddhati hai: 375 mein 3 saikde, 7 dahaai aur 5 ekai sirf apni jagah ki wajah se ginte hain. 0 ank hone se har jagah par theek ek ank hota hai.
Figure it Out (page 80)
1. Zong aur heng badalne se padosi jagahein alag dikhti hain, isliye gap barabar na ho tab bhi pata chalta hai ki ek ank kahaan khatam aur agla kahaan shuru. Sirf zong se 41 = chaar khadi dandiyaan aur phir ek khadi dandi. Saaf gap na ho to ye bas paanch khadi dandiyaan hain, jinhe 5, 14, 23, 32, 113, 122, 131, 212, 221, 311, … ya 11111 bhi padha ja sakta hai.
2. Base 2 ko do ank chahiye, 0 aur 1. Maan lo urapon = ank 1 aur ukasar = ank 0 (ulta chunaav bhi utna hi sahi hai; NCERT ki answer key wahi leti hai). Daayein se jagahein 1, 2, 4, 8, … hain:
- 1 = urapon; 2 = 10 = urapon-ukasar; 3 = 11 = urapon-urapon; 4 = 100 = urapon-ukasar-ukasar;
- 5 = 101 = urapon-ukasar-urapon; 6 = 110 = urapon-urapon-ukasar; 7 = 111 = urapon-urapon-urapon; 8 = 1000 = urapon-ukasar-ukasar-ukasar.
Tulna: Gumulgal ke naam 2 aur 1 jodte hain, isliye har 2 par ek shabd badhta hai (100 ke liye 50 ukasar), aur wo 6 par ruk jaate the (ras). Base-2 sthaniya maan kabhi khatam nahi hota aur dheere badhta hai: 100 = 1100100, sirf 7 shabd. Base 2 mein har shabd ki jagah maayne rakhti hai; Gumulgal naamon mein nahi.
3. Hindu ank aur 0 har jagah hain: daam aur bill, paise aur bank khaate, phone number aur pincode, taareekh, ghadi, cricket score, page number. Dukaandaar, accountant, engineer, doctor (dawai ki khuraak), vaigyanik, pilot aur computer programmer din bhar inhe use karte hain. Inke bina badi sankhyaayein likhna jhanjhat hota, hisaab ke liye abacus ya khaas sikhaaye log chahiye hote, aur vigyaan aur technology bahut dheere badhte.
4. 8 ungliyaan hoti to hum shayad base 8 mein ginte, ank 0 se 7 aur jagahein 1, 8, 64, 512, …; tab “10” ka matlab aath hota. Base 5 mein sirf 0 se 4 aur jagahein 1, 5, 25, …
- Base 8: 25 = 3 × 8 + 1, isliye 25 likhenge 31.
- Base 5: 25 = 1 × 25 + 0 × 5 + 0, isliye 100.
- Base 2: 25 = 16 + 8 + 1 = 1 × 2⁴ + 1 × 2³ + 0 × 2² + 0 × 2 + 1, isliye 11001.
Practice karo
-
DCCCXLIX hamare ankon mein kya hai?
Jawab dekho
Jawab: (a) 849
-
Egyptian ankon mein 2 kundli, 3 mehraab aur 4 lakeeron se kaunsi sankhya banti hai?
Jawab dekho
Jawab: (b) 234
-
20 ko base 3 mein kaise likhte hain?
Jawab dekho
Jawab: (b) 202
-
3725 ko base-60 sthaniya maan roop mein likho.
Jawab dekho
Jawab: 3725 − 3600 = 125 = 2 × 60 + 5, isliye 3725 = 1 × 3600 + 2 × 60 + 5, yaani groups 1 | 2 | 5.
-
45 ko Maya ankon mein likho.
Jawab dekho
Jawab: 45 = 2 × 20 + 5, isliye upar 20s ki jagah 2 bindu, aur neeche 1s ki jagah 1 patti.
Koi sawal atak gaya?
Photo lo, Lagnever AI step-by-step samjhayega. 7 din ka trial sirf ₹2.
Google Play se app lo Browser mein kholo
Parents ke liye: trial ke baad plan har mahine UPI ya card autopay se renew hota hai. App mein kabhi bhi cancel kar sakte hain.